W maju tego roku weszła w życie nowa ustawa o cudzoziemcach z 12 grudnia 2013 r. (Dz.U. z 2013 r. poz. 1650), która wprowadza wiele rozwiązań ułatwiających legalizację pobytu cudzoziemcom, w tym przede wszystkim osobom pracującym i studiującym w Polsce. Dokument wdraża także postanowienia 15 dyrektyw prawa unijnego oraz porządkuje dotychczasowe procedury związane z wjazdem, wyjazdem i pobytem cudzoziemca na terytorium RP, które w wyniku wielu nowelizacji poprzedniej ustawy z 2003 r. stały się mało czytelne. Do głównych zmian, jakie wprowadza nowa ustawa o cudzoziemcach, należy wydłużenie z 2 do 3 lat maksymalnego okresu ważności zezwolenia na pobyt czasowy, możliwość uzyskania jednego zezwolenia na pobyt i pracę, wydłużenie okresu pobytu dla studentów z zagranicy czy skrócony czas oczekiwania na decyzję.

 

Możliwość legalizacji pobytu w Polsce

Pobyt czasowy – podstawowe zmiany

Nowa ustawa przewiduje, tak jak do tej pory, możliwość legalizacji pobytu na czas określony, z tą różnicą, że dotychczasowe zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony zastąpi zezwolenie na pobyt czasowy. Zezwolenie na pobyt czasowy może być wydane na maksymalnie 3 lata – a więc dłużej niż dotychczas. Według nowych przepisów wniosek można złożyć osobiście i wyłącznie na terytorium Polski – nie ma już więc, jak dotychczas, sposobności uczynienia tego za pośrednictwem polskiego konsulatu. Nowy wymóg jest związany z koniecznością pobierania odcisków linii papilarnych, które będą zamieszczane na karcie pobytu. Ułatwieniem procedury jest z kolei możliwość złożenia wniosku o zgodę na pobyt czasowy, najpóźniej w ostatnim dniu legalnego pobytu cudzoziemca w Polsce (wcześniej było to możliwe najpóźniej na 45 dni przed końcem ważności posiadanej wizy lub zezwolenia). Novum w ustawie jest także skrócenie terminu oczekiwania na wydanie decyzji w sprawie zezwolenia na pobyt czasowy. Termin przekazywania przez komendanta oddziału Straży Granicznej, komendanta wojewódzkiego Policji, Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego informacji, czy wjazd i pobyt cudzoziemca na terytorium Polski może stanowić zagrożenie dla obronności lub bezpieczeństwa państwa albo ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego, będzie wynosił 21 dni. Wymóg ten nie obejmie małoletnich cudzoziemców, którzy nie ukończyli 16. roku życia

Ułatwienia dla rodzin, pracowników, przedsiębiorców i studentów

Największe zmiany w przepisach o pobycie czasowym dotyczą osób starających się o legalizację pobytu w celu wykonywania pracy. W oparciu o nową ustawę można ubiegać się o pozwolenie w ramach jednej procedury, otrzymując zezwolenie uprawniające zarówno do pracy, jak i pobytu w Polsce. Wydawane dotychczas dwa dokumenty zostaną zastąpione jednym, co zdecydowanie ułatwi procedurę cudzoziemcom chcącym podjąć pracę w Polsce. W nowej ustawie zmieniły się także przepisy określające udzielanie zezwolenia na pobyt czasowy cudzoziemcom zamierzającym prowadzić działalność gospodarczą. Osoba przebywająca w Polsce w związku z taką działalnością będzie mogła ubiegać się – w ramach jednej procedury – o zezwolenie uprawniające ją zarówno do wykonywania pracy w utworzonej przez siebie spółce komandytowej, spółce komandytowo-akcyjnej, spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, jak i do pobytu w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Modyfikacje objęły także cudzoziemskich studentów uczących się na polskich uczelniach –zezwolenie na pobyt czasowy będzie im teraz przyznawane na 15 miesięcy, a osoby kontynuujące studia na kolejnym roku takie zezwolenie będą mogły uzyskać na maksymalnie 2 lata (a nie, jak do tej pory, na rok). Przewidziano także możliwość udzielenia zezwolenia na pobyt czasowy – na okres roku – absolwentom polskich uczelni wyższych, poszukujących pracy w Polsce.

W dziale ustawy dotyczącym form legalizacji pobytu wprowadzonym novum jest również możliwość uzyskania zezwolenia na pobyt czasowy cudzoziemcowi, którego przebywanie w Polsce jest niezbędne ze względu na konieczność poszanowania prawa do życia rodzinnego (konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności) lub jego wyjazd z Polski naruszałby prawa dziecka (konwencja o prawach dziecka) w stopniu zagrażającym rozwojowi psychofizycznemu, a osoba ta nie ma możliwości zalegalizowania swojego pobytu w Polsce w innej formie. Warto również dodać, że nowe przepisy upraszczają także procedury legalizujące pobyt cudzoziemców będących ofiarami handlu ludźmi. Czas przebywania takich osób w Polsce będzie uznany za legalny przez okres ważności zaświadczenia wydanego przez właściwy organ, potwierdzającego domniemanie, że cudzoziemiec jest ofiarą handlu ludźmi. Zaświadczenie to będzie ważne przez 3 miesiące, a w przypadku małoletniego cudzoziemca przez 4 miesiące.

Pobyt stały

Nowa ustawa o cudzoziemcach zmienia także terminologię dotyczącą bezterminowego zezwolenia na pobyt dla cudzoziemców: dotychczasowe zezwolenie na osiedlenie się zostanie zmienione na zezwolenie na pobyt stały. Cudzoziemiec ma możliwość wnioskowania o pobyt bezterminowy dopiero po kilkuletnim pobycie w Polsce – wymagany czas zależy od statusu prawnego danej osoby w tym okresie. Ustawa przewiduje dwie formy bezterminowego zezwolenia na pobyt:
• zezwolenie na pobyt stały (przeznaczone między innymi dla małżonków obywateli Polski, posiadaczy Karty Polaka, osób objętych ochroną międzynarodową lub pobytem tolerowanym, a także dzieci obywateli polskich oraz cudzoziemców, którzy mają w Polsce prawo stałego pobytu lub zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego UE),
• zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej (przeznaczone dla osób, które przebywają w Polsce przez co najmniej 5 lat, mają ubezpieczenie i stabilne źródło dochodu w Polsce).

Wnioski w sprawie pobytu stałego i czasowego należy składać w urzędzie wojewódzkim właściwym ze względu na miejsce zamieszkania cudzoziemca, który składa wniosek. Podobnie jak w przypadku zgody na pobyt czasowy nie ma możliwości złożenia wniosku poza granicami Polski.

Warto zwrócić uwagę, że nowa ustawa wprowadza możliwość uzyskania prawa stałego pobytu dla osób o polskim pochodzeniu oraz posiadaczy Karty Polaka, którzy chcą osiedlić się w Polsce na stałe. Stały pobyt mogą otrzymać także dzieci rodziców, którzy posiadają zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego UE, prawo stałego pobytu, a także ofiary handlu ludźmi. W nowej ustawie zmieniają się także przepisy dotyczące możliwości cofnięcia karty stałego pobytu.

Zgoda na pobyt tolerowany i zgoda na pobyt ze względów humanitarnych

Nowa ustawa wprowadziła kategorię zezwolenia na pobyt ze względów humanitarnych, które będzie wydawane wówczas, gdy powrót cudzoziemca do kraju pochodzenia stanowiłby naruszenie jego praw człowieka, m.in. prawa do wolności od tortur, poniżającego traktowania lub karania, czy prawa do życia rodzinnego. Podstawą udzielenia tej formy pobytu jest także ochrona życia prywatnego, co dotyczy przede wszystkim cudzoziemców przebywających w Polsce od wielu lat, a nieposiadających zezwolenia na pobyt. W ustawie została również utrzymana forma ochrony w postaci pobytu tolerowanego, jednak ta kategoria uległa pewnym modyfikacjom. Procedury w sprawie zgody na pobyt tolerowany i pobyt ze względów humanitarnych prowadzi Straż Graniczna (w ramach procedury o zobowiązanie do powrotu). O te rodzaje zezwoleń cudzoziemiec nie może wnioskować sam.

Zobowiązanie cudzoziemca do powrotu

Nowe przepisy wprowadzają istotne zmiany w zakresie postępowania w sprawie wydalania cudzoziemców, którzy nielegalnie przebywają na terenie Polski. Dotychczas wydawane w tej kwestii decyzje zastąpi decyzja o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu. Decyzje te będzie wydawała Straż Graniczna (komendant oddziału Straży Granicznej lub komendant placówki Straży Granicznej). Co więcej, jeśli cudzoziemiec złoży skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego na decyzję o zobowiązaniu do powrotu wraz z wnioskiem o wstrzymanie wykonania tej decyzji, wówczas termin dobrowolnego powrotu lub termin przymusowego wykonania tej decyzji z mocy prawa przedłuża się do dnia wydania przez sąd postanowienia w sprawie tego wniosku.

Strzeżone ośrodki i areszty dla cudzoziemców

Ustawa wprowadza alternatywne rozwiązania dla umieszczenia w strzeżonym ośrodku dla cudzoziemców, które mają na celu zabezpieczenie realizacji decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu. Należy do nich obowiązek zgłaszania się w określonych odstępach czasu do organu Straży Granicznej czy wpłata zabezpieczenia pieniężnego. W nowej ustawie wprowadzono także rozwiązanie, według którego sąd, rozpatrując wniosek o umieszczenie cudzoziemca w strzeżonym ośrodku, powinien zawsze rozważyć alternatywne środki dla detencji w takim miejscu.

Nowa ustawa o cudzoziemcach z perspektywy organizacji pozarządowych

Uchwalenie nowej ustawy o cudzoziemcach poprzedził żmudny i długi proces legislacyjny, w który aktywnie włączyły się organizacje pozarządowe (zarówno na poziomie konsultacji społecznych w 2012 r., jak i już na etapie prac sejmowych). Dzięki ich propozycjom poprawek do projektu ustawy udało się doprowadzić do szeregu pozytywnych rozwiązań, które ułatwiają wiele procedur. Chociaż, tak jak twierdzi Jacek Białas, prawnik z Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, nowa ustawa o cudzoziemcach nie zmienia zasadniczo polskiej polityki migracyjnej i poprzez swą obszerność (ma ponad 500 artykułów) może rodzić niekiedy problemy z jej stosowaniem, zawiera jednak wiele rozwiązań, które należy ocenić jako pozytywne. Do najważniejszych z nich, które udało się wprowadzić dzięki rzecznictwu organizacji pozarządowym, zalicza się zapewnienie alternatywnych rozwiązań dla detencji cudzoziemców w ośrodkach strzeżonych, rezygnację z wymogu znajomości języka polskiego jako podstawy do uzyskania przez cudzoziemca zezwolenia na pobyt stały oraz pobyt rezydenta długoterminowego UE czy też zapewnienie prawa do skutecznej sądowej kontroli decyzji powrotowych. W tym ostatnim przypadku, przed wprowadzeniem nowej ustawy, cudzoziemcy często byli wydalani do krajów pochodzenia, zanim zdążyli złożyć skargę do sądu administracyjnego na decyzję o wydaleniu. Wszystkie organizacje pozarządowe biorące udział w konsultacjach dotyczących ustawy są również zgodne co do sukcesu we wprowadzeniu zmian takich jak wydłużenie z 2 do 3 lat zezwolenia na pobyt czasowy czy zniesienie 45-dniowego terminu na złożenie wniosku o pobyt czasowy – regulacje w tym kształcie sprawiają, że są nieco bardziej przyjazne dla cudzoziemców.

Oceniając globalnie nową ustawę o cudzoziemcach, wprowadzono wiele poprawek sugerowanych przez organizacje pozarządowe. Istnieje jednak szereg istotnych zmian, które nie zostały uwzględnione. Jak wskazuje Helsińska Fundacji Praw Człowieka, należy tutaj wymienić postulowany od lat zakaz umieszczania dzieci cudzoziemskich w ośrodkach strzeżonych. W nowej ustawie znalazł się tylko wymóg, aby sąd, podejmując decyzję, badał, czy pozbawienie wolności nie naruszy dobra dziecka. W nowym akcie zabrakło także wprowadzenia stałego mechanizmu abolicyjnego pozwalającego na legalizację pobytu cudzoziemców przebywających w Polsce bez zezwolenia.

Środowisko organizacji pozarządowych ma także uwagi do regulacji dotyczących cudzoziemców chcących podjąć zatrudnienie w Polsce – jakkolwiek należy pozytywnie ocenić połączenie procedury w celu uzyskania zezwolenia uprawniającego do pracy i pobytu, niezrozumiałe jest utrzymanie przepisów dotyczących treści zezwolenia na pracę. W dalszym ciągu wiąże ono pracującego legalnie cudzoziemca z określonym pracodawcą, sztywno określa stanowisko, termin wykonywania pracy oraz minimalne wynagrodzenie, a w razie zmiany warunków zatrudnienia – grozi sankcjami i w praktyce zmusza cudzoziemskiego pracownika do ponownego przechodzenia procedury uzyskiwania zezwolenia na pracę.

Zastrzeżenia w zakresie zastosowanych reguł dla cudzoziemców chcących wkroczyć na polski rynek pracy ma także krakowskie Stowarzyszenie INTERKULTURALNI PL, krytykuje fakt, że w nowej ustawie zabrakło korzystniejszych przepisów dla wykwalifikowanych cudzoziemców. Przykładem są regulacje dotyczące zezwolenia na pobyt czasowy udzielanego cudzoziemcowi, który chce prowadzić działalność gospodarczą. W ich świetle cudzoziemiec, aby rozpocząć taką działalność w Polsce, musi wykazać dochód w wysokości 12-krotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w województwie, w którym chce pracować, lub zatrudnić co najmniej dwóch polskich pracowników. Takie obostrzenia mogą skutecznie powstrzymać wielu cudzoziemców przed podjęciem decyzji o rozpoczęciu inwestycji w Polsce.

W osi krytyki ze strony Fundacji Rozwoju Oprócz Granic znalazł się obowiązujący w procedurze ubiegania się o pobyt czasowy wymóg osobistego składania wniosku i złożenia odcisków palców. Według przedstawicieli organizacji jest to zmiana na niekorzyść cudzoziemców, którzy – z racji trudności w samodzielnym przejściu przez procedurę – do tej pory korzystali z usług pełnomocnika z organizacji pozarządowej lub prywatnej firmy. Usunięcie tej szansy służy jedynie zwiększeniu możliwości kontroli ze strony władz. Charakter „administracyjny” ustawy jest krytykowany także przez Stowarzyszenie INTERKULTURALNI PL, Fundację Inna Przestrzeń oraz Stowarzyszenie Homo Faber – uczestników projektu „Lokalne międzysektorowe polityki na rzecz integracji imigrantów”. Według nich nowa ustawa o cudzoziemcach nie reguluje w sposób kompleksowy statusu cudzoziemców na terytorium Polski, lecz po prostu administruje ich pobytem. Samo administrowanie nie rozwiązuje jednak kwestii związanych z problemami integracyjnymi czy życiowymi tej grupy społecznej, a czasem może te problemy pogłębiać.

Jak alarmuje Helsińska Fundacja Praw Człowieka, w przyjętym tekście ustawy pojawiają się również dwa zagadnienia, które prawdopodobnie będą wymagały jej nowelizacji: chodzi tutaj o planowaną ratyfikację przez Polskę konwencji o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej. W jej świetle zajdzie potrzeba wdrożenia do ustawy regulacji dotyczących legalizacji pobytu dla ofiar przemocy wobec kobiet, podobnie jak obecnie ma to miejsce w stosunku do ofiar handlu ludźmi. Drugi problem dotyczy przepisów umożliwiających utajnienie uzasadnień decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu, jeżeli wymagają tego względy obronności, bezpieczeństwa państwa lub ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego. Zgodnie ze standardami wynikającymi z konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności cudzoziemiec powinien mieć zapewnioną możliwość zakwestionowania takiej decyzji, co bez znajomości jej uzasadnienia (i utajnionych akt postępowania) nie jest możliwe. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wskazuje, że może to nastąpić m.in. poprzez działanie specjalnego prawnika mającego w imieniu cudzoziemca możliwość wglądu do dokumentów utajnionych i podważania zawartych w nich ustaleń.

Podsumowanie

Nowa ustawa o cudzoziemcach z 12 grudnia 2013 r. w świetle opinii wielu organizacji pozarządowych nie zmienia obecnej polityki migracyjnej, zawiera jednak symptomy pozytywnych reform, które ułatwiają wiele procedur legalizacyjnych. Przyspieszenie i uproszczenie procedur dotyczących pozwolenia na pobyt czasowy czy gotowość do stosowania alternatywnych środków dla detencji w ośrodkach strzeżonych stanowią przykład bardziej przyjaznego i humanitarnego przyjmowania cudzoziemców w Polsce. Na ile jednak wprowadzone zmiany będą w praktyce korzystne, okaże się dopiero w dłuższym okresie stosowania ustawy. Organizacje pozarządowe już zapowiadają, że szykują się do monitoringu i ewaluacji wdrażanych przepisów.

Autor: Marta Zdzieborska

Skomentuj

Film Zobacz-Zrozum-Zareaguj (3Z)
ROMOWIE rumuńscy
Filmik z IV Forum ds. Lokalnych Polityk Migracyjnych we Wrocławiu

Aktualności
Archiwum

Projekt ‘MIEJSKI SYSTEM INFORMACYJNY I AKTYWIZACYJNY DLA MIGRANTÓW’ jest współfinansowany z Programu Krajowego Funduszu Azylu, Migracji i Integracji oraz budżetu państwa. Wyłączna odpowiedzialność spoczywa na autorze. Komisja Europejska nie ponosi odpowiedzialności za sposób wykorzystania udostępnionych informacji.

Projekt LOKALNE MIĘDZYSEKTOROWE POLITYKI NA RZECZ INTEGRACJI IMIGRANTÓW realizowany był w ramach programu Obywatele dla Demokracji, finansowanego z Funduszy EOG.

Projekt LOKALNE POLITYKI MIGRACYJNE - MIĘDZYNARODOWA WYMIANA DOŚWIADCZEŃ W ZARZĄDZANIU MIGRACJAMI W MIASTACH był współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich oraz budżetu państwa. Wyłączna odpowiedzialność spoczywa na autorze. Komisja Europejska nie ponosi odpowiedzialności za sposób wykorzystania udostępnionych informacji.

Projekt LOKALNE MIĘDZYSEKTOROWE POLITYKI NA RZECZ INTEGRACJI IMIGRANTÓW był współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich oraz budżetu państwa. Wyłączna odpowiedzialność spoczywa na autorze. Komisja Europejska nie ponosi odpowiedzialności za sposób wykorzystania udostępnionych informacji.

Projekt ‘WARSZAWSKIE CENTRUM WIELOKULTUROWE’ był współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu na rzecz Integracji Obywateli Państw Trzecich oraz budżetu państwa. Wyłączna odpowiedzialność spoczywa na autorze. Komisja Europejska nie ponosi odpowiedzialności za sposób wykorzystania udostępnionych informacji.

LOKALNE MIĘDZYSEKTOROWE POLITYKI NA RZECZ INTEGRACJI IMIGRANTÓW Projekt realizowany był przy wsparciu Szwajcarii w ramach szwajcarskiego programu współpracy z nowymi krajami członkowskimi Unii Europejskiej.